การติดเชื้อฉวยโอกาส (OI) ในผู้มีเชื้อ HIV: รู้จัก ป้องกัน และสังเกตอาการ

OI คืออะไร

คำว่า ‘ฉวยโอกาส’ หมายถึงเชื้อที่ปกติไม่ค่อยทำให้คนสุขภาพดีป่วยหนัก แต่ฉวยโอกาสก่อโรคเมื่อภูมิคุ้มกันอ่อนแอ OI จึงไม่ได้เกิดเฉพาะผู้มีเชื้อ HIV แต่เกิดได้ในผู้ที่ได้รับยากดภูมิคุ้มกันหรือยาเคมีบำบัดด้วย ในผู้มีเชื้อ HIV ที่กินยาต่อเนื่องจน CD4 ฟื้นตัว ความเสี่ยงต่อ OI ลดลงอย่างมาก ^[1],[2]

OI ที่พบบ่อยในประเทศไทย

ระดับ CD4 เป็นค่าโดยประมาณจากแนวทาง DHHS และ WHO ^[2],[3]

ป้องกันได้อย่างไร

• เริ่มยาต้านไวรัสเร็ว: เป็นมาตรการที่ได้ผลที่สุดในการป้องกัน OI ทุกชนิด ^[3]
• Cotrimoxazole: ป้องกัน PCP ท็อกโซพลาสโมซิส และการติดเชื้อแบคทีเรียบางชนิด คลินิกใช้เกณฑ์ของ WHO คือให้ในผู้ใหญ่ (รวมถึงหญิงตั้งครรภ์) ที่มีอาการระยะรุนแรงหรือระยะลุกลาม (WHO ระยะที่ 3 หรือ 4) และ/หรือมี CD4 ≤350 เซลล์/ลบ.มม. และให้ทุกรายที่ป่วยเป็นวัณโรคโดยไม่ขึ้นกับค่า CD4 ^[5],[6] หยุดยาได้เมื่ออาการคงที่ (กินยาต้านไวรัสอย่างน้อย 1 ปีโดยไม่มีโรคฉวยโอกาสใหม่) ร่วมกับภูมิคุ้มกันฟื้นตัว (CD4 >350) และไวรัสถูกกด โดยแพทย์เป็นผู้พิจารณา ^[5],[6] (แนวทางประเทศไทย ปี 2564/2565 ใช้เกณฑ์ CD4 <200 ^[4])
• ยาป้องกันวัณโรค (TPT: tuberculosis preventive treatment): หลังตรวจแล้วว่าไม่มีวัณโรคระยะแสดงอาการ แพทย์อาจให้ isoniazid หรือสูตรระยะสั้นที่มี rifapentine ตามแนวทาง ^[4],[3]
• คัดกรองแอนติเจนของคริปโตคอกคัส (CrAg): ในผู้ที่ CD4 ต่ำกว่า 100 (และพิจารณาเมื่อต่ำกว่า 200) ถ้าผลบวกโดยยังไม่มีอาการ จะให้ยาต้านเชื้อราล่วงหน้าเพื่อป้องกันเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ^[3],[4]
• วัคซีน: ไข้หวัดใหญ่ ปอดอักเสบจากเชื้อนิวโมคอคคัส ไวรัสตับอักเสบบี HPV ตามช่วงอายุ และโควิด-19 ส่วนวัคซีนเชื้อเป็น เช่น หัด-คางทูม-หัดเยอรมัน หรืออีสุกอีใส ควรเลี่ยงเมื่อ CD4 ต่ำกว่า 200 ^[2]
• สุขอนามัยอาหาร: กินอาหารปรุงสุก ล้างผักผลไม้ และสวมถุงมือเมื่อเก็บมูลแมวในช่วงที่ภูมิคุ้มกันต่ำ

อาการแย่ลงหลังเริ่มยา (IRIS)

บางคนโดยเฉพาะผู้ที่เริ่มยาเมื่อ CD4 ต่ำมาก อาจมีไข้หรืออาการของการติดเชื้อเดิมชัดขึ้นในช่วงสัปดาห์แรก ๆ หลังเริ่มยา เรียกว่า IRIS (immune reconstitution inflammatory syndrome) เป็นสัญญาณว่าภูมิคุ้มกันกำลังฟื้นและตอบสนองต่อเชื้อที่แฝงอยู่ ไม่ควรหยุดยาต้านไวรัสเอง แต่ควรพบแพทย์เพื่อประเมินและรักษา ^[2],[3]

คำถามที่พบบ่อย

ตรวจทานโดย นพ. กฤดา เอื้อกฤดาธิการ, วว. เวชศาสตร์ครอบครัว

ตรวจทานเนื้อหาทางการแพทย์เมื่อ 21 ตุลาคม 2569 · อัปเดตล่าสุด 21 ตุลาคม 2569 · เนื้อหาเรียบเรียงจากแนวทางเวชปฏิบัติและงานวิจัยตามรายการอ้างอิงด้านล่าง ประวัติและคุณวุฒิ

เอกสารอ้างอิง

1. NIH HIVinfo. What is an Opportunistic Infection?
2. DHHS (US). Guidelines for the Prevention and Treatment of Opportunistic Infections in Adults and Adolescents with HIV
3. WHO. Consolidated guidelines on HIV prevention, testing, treatment, service delivery and monitoring: recommendations for a public health approach (2021)
4. กรมควบคุมโรค. แนวทางการตรวจรักษาและป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี ประเทศไทย ปี 2564/2565 (Thailand National Guidelines on HIV/AIDS Treatment and Prevention 2021/2022)
5. WHO. Consolidated guidelines on HIV prevention, testing, treatment, service delivery and monitoring (2021) – Table 6.2: Criteria for initiating and discontinuing co-trimoxazole prophylaxis
6. WHO. Guidelines on post-exposure prophylaxis for HIV and the use of co-trimoxazole prophylaxis for HIV-related infections among adults, adolescents and children (2014) – 5.2 Co-trimoxazole prophylaxis for adults

อ่านต่อ

CD4 และปริมาณไวรัส (Viral Load): ค่าเหล่านี้บอกอะไร และตรวจบ่อยแค่ไหนHIV รักษาได้ไหม: ยาต้านไวรัสช่วยให้ใช้ชีวิตได้ยืนยาวอย่างไรHIV กับเอดส์ต่างกันอย่างไร: ระยะของการติดเชื้อและภาวะเอชไอวีระยะลุกลาม

• ควรตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อะไรบ้าง
• บริการ HIV & STI ของคลินิก

บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล และไม่ใช่การรับรองผลการรักษา การวินิจฉัยและการรักษาต้องผ่านการประเมินโดยแพทย์ ข้อมูลเป็นไปตามแหล่งอ้างอิง ณ วันที่อัปเดต สายด่วนกรมควบคุมโรค 1422 · สายด่วน สปสช. 1330