มีเชื้อ HIV มีลูกได้ไหม: การวางแผนตั้งครรภ์ การป้องกันการถ่ายทอดสู่ลูก และการดูแลทารก

สรุปสั้น ๆ

หากไม่ได้รับการดูแล ความเสี่ยงที่ลูกติดเชื้อจากแม่อยู่ราว 15–45% แต่เมื่อแม่กินยาต้านไวรัสและกดไวรัสได้ ความเสี่ยงลดลงเหลือต่ำกว่า 1% ^[1],[2]
ไทยได้รับการรับรองจาก WHO ในปี 2016 ว่ากำจัดการถ่ายทอด HIV และซิฟิลิสจากแม่สู่ลูกได้ เป็นประเทศแรกในเอเชีย ^[3]
คู่ที่ฝ่ายชายมีเชื้อและกดไวรัสได้ต่อเนื่อง สามารถตั้งครรภ์ตามธรรมชาติได้โดยไม่ถ่ายทอด HIV ให้คู่ (U=U) ^[2],[4]
ทารกทุกคนได้ยาต้านไวรัสป้องกันโดยเร็วที่สุดหลังคลอด แนวทางไทยแบ่งตามความเสี่ยง: ความเสี่ยงทั่วไปได้ยา 1 ตัว (zidovudine) 4 สัปดาห์ ความเสี่ยงสูงได้ยา 3 ตัว 4 สัปดาห์ และให้นมผสมแทนนมแม่ ซึ่งกรมอนามัยสนับสนุนฟรีนาน 18 เดือน ^[11]

วางแผนก่อนตั้งครรภ์

ปรึกษาแพทย์ก่อนหยุดคุมกำเนิด เพื่อตรวจปริมาณไวรัสให้ตรวจไม่พบก่อนตั้งครรภ์
ทบทวนสูตรยา สูตรที่มี dolutegravir ใช้ได้ในผู้ที่วางแผนตั้งครรภ์ ^[7],[8]
เริ่มกรดโฟลิกล่วงหน้า ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ของทั้งคู่ และวัคซีนที่จำเป็น

ทางเลือกตามสถานการณ์ของคู่

ฝ่ายชายมีเชื้อ ฝ่ายหญิงไม่มีเชื้อ: หากฝ่ายชายกดไวรัสได้ต่อเนื่อง การมีเพศสัมพันธ์เพื่อตั้งครรภ์ไม่ถ่ายทอด HIV ให้คู่ ฝ่ายหญิงอาจใช้ PrEP ร่วมด้วยเพื่อความมั่นใจ การล้างอสุจิ (sperm washing) ร่วมกับการผสมเทียมหรือเด็กหลอดแก้วยังเป็นทางเลือก แต่ปัจจุบันไม่จำเป็นสำหรับคู่ส่วนใหญ่ และใช้เมื่อมีข้อบ่งชี้ด้านภาวะมีบุตรยาก ^[2],[9],[4]

ฝ่ายหญิงมีเชื้อ: กินยาต้านไวรัสก่อนและตลอดการตั้งครรภ์ การคลอด และหลังคลอด ส่วนคู่ที่ไม่มีเชื้อได้รับการคุ้มครองจากหลัก U=U เมื่อฝ่ายหญิงกดไวรัสได้ ^[2],[9]

ระหว่างตั้งครรภ์และการคลอด

หญิงตั้งครรภ์ทุกคนในไทยได้รับการตรวจ HIV ในการฝากครรภ์ หากพบเชื้อจะเริ่มยาต้านไวรัสทันทีโดยไม่ขึ้นกับ CD4 และตรวจปริมาณไวรัสระหว่างตั้งครรภ์ โดยเฉพาะช่วงใกล้คลอด ^[5],[6] เมื่อปริมาณไวรัสใกล้คลอดตรวจไม่พบหรือต่ำมาก การคลอดทางช่องคลอดทำได้ตามปกติ ถ้ายังสูง แพทย์อาจวางแผนผ่าตัดคลอดและให้ยาเพิ่มระหว่างคลอด ^[9],[6]

ยาป้องกันสำหรับทารก (แบ่งตามความเสี่ยง)

ทารกทุกคนที่เกิดจากแม่ที่มีเชื้อ HIV ควรได้ยาต้านไวรัสเพื่อป้องกันการติดเชื้อ (infant post-exposure prophylaxis) เร็วที่สุดหลังคลอด ดีที่สุดภายใน 1 ชั่วโมง แพทย์จะจัดระดับความเสี่ยงจากผลปริมาณไวรัสของแม่ช่วงใกล้คลอด (แนะนำตรวจที่อายุครรภ์ 32–36 สัปดาห์) และประวัติการกินยา ตามแนวทางการตรวจรักษาและป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี ประเทศไทย ฉบับล่าสุด ปี 2564/2565 ^[11]

ระดับความเสี่ยง	เกณฑ์ (แนวทางไทย)	ยาที่ทารกได้รับ	ระยะเวลา
ความเสี่ยงทั่วไป (standard risk)	แม่มีปริมาณไวรัสใกล้คลอด <50 copies/mL หรือถ้าไม่มีผล: แม่กินยาสม่ำเสมอและได้ยาต้านไวรัสมานานกว่า 12 สัปดาห์ก่อนคลอด	zidovudine (AZT) ชนิดน้ำ 1 ตัว	4 สัปดาห์
ความเสี่ยงสูง (high risk)	แม่มีปริมาณไวรัสใกล้คลอด >50 copies/mL หรือถ้าไม่มีผล: กินยาไม่สม่ำเสมอ หรือได้ยาน้อยกว่า 12 สัปดาห์ก่อนคลอด รวมถึงแม่ที่ไม่ได้ฝากครรภ์ แม่ที่ติดเชื้อระยะเฉียบพลันช่วงใกล้คลอด หรือทารกได้กินนมแม่	ยา 3 ตัว: zidovudine + lamivudine + nevirapine ชนิดน้ำ	4 สัปดาห์

สรุปจากแผนภูมิที่ 4.4 และตารางที่ 4.7 ของแนวทางประเทศไทย ปี 2564/2565 ^[11] ขนาดยาคำนวณตามน้ำหนักทารกโดยแพทย์ ผู้ปกครองไม่ควรปรับหรือหยุดยาเอง

ต้องเริ่มให้เร็ว: หากทารกอายุเกิน 48 ชั่วโมงแล้วยังไม่ได้ยาใดเลย แนวทางไทยไม่แนะนำให้เริ่มยาป้องกันเพราะไม่ได้ประโยชน์ แต่จะติดตามและตรวจหาการติดเชื้ออย่างใกล้ชิดแทน จึงควรวางแผนคลอดในโรงพยาบาลที่ทราบสถานะของแม่ล่วงหน้า ^[11]
ยาป้องกันปอดอักเสบ PCP: ทารกได้ cotrimoxazole ตั้งแต่อายุ 4–6 สัปดาห์ จนกว่าจะยืนยันว่าไม่ติดเชื้อ ^[11],[13]
การตรวจทารก: ตรวจหาสารพันธุกรรมของไวรัส (HIV DNA PCR) ทารกความเสี่ยงสูงตรวจ 4 ครั้ง (แรกเกิด 1, 2 และ 4 เดือน) ทารกความเสี่ยงทั่วไปตรวจอย่างน้อย 2 ครั้ง (1 เดือน และ 2–4 เดือน) แล้วตรวจแอนติบอดีเมื่ออายุ 18–24 เดือน เพราะแอนติบอดีของแม่อยู่ในเลือดลูกได้นาน ^[11],[10]
วัคซีน: ทารกได้วิตามินเค วัคซีนบีซีจี และวัคซีนไวรัสตับอักเสบบีเหมือนเด็กทั่วไป ^[11]

การให้นม: ประเทศไทยแนะนำนมผสม

แนวทางไทย: ให้ทารกกินนมผสมและงดนมแม่อย่างเด็ดขาด ไม่ให้นมแม่สลับกับนมผง และไม่เคี้ยวอาหารป้อนลูก แม้แม่จะตรวจไม่พบไวรัสก็ตาม เพราะหลัก U=U ใช้กับเพศสัมพันธ์ ไม่ได้ใช้กับการให้นมแม่ กรมอนามัยสนับสนุนนมผสมฟรีสำหรับทารกที่คลอดจากแม่ที่มีเชื้อนาน 18 เดือน ^[11]
เปรียบเทียบกับ WHO (2025): WHO แนะนำให้ทารกที่แม่กินยาต้านไวรัสและไม่ได้มีความเสี่ยงสูงได้ยาป้องกัน 1 ตัว (nevirapine เป็นหลัก) 6 สัปดาห์ ทารกความเสี่ยงสูงได้ยา 3 ตัวที่เหมาะกับอายุ 6 สัปดาห์ และถ้ากินนมแม่ให้ยา 1 ตัวต่อจนแม่กดไวรัสได้หรือหยุดนมแม่ WHO นิยามความเสี่ยงสูงว่า แม่ได้ยาน้อยกว่า 4 สัปดาห์ก่อนคลอด หรือมีปริมาณไวรัส >1,000 copies/mL ใน 4 สัปดาห์ก่อนคลอด หรือติดเชื้อใหม่ระหว่างตั้งครรภ์/ให้นม หรือเพิ่งตรวจพบหลังคลอด ^[12]
WHO 2025 ยังแนะนำให้เสนอทางเลือกการให้นมแม่แก่แม่ที่กดไวรัสได้แม้ในประเทศที่ใช้นมผสมเป็นนโยบาย ^[12] แต่การดูแลในประเทศไทยยังยึดแนวทางระดับชาติที่แนะนำนมผสม หากคุณแม่ต้องการให้นมแม่ ควรปรึกษาแพทย์ล่วงหน้าตั้งแต่ระหว่างตั้งครรภ์ ^[11]

กรณีตัวอย่างสมมติ เพื่อให้ความรู้

คุณดี อายุ 29 ปี มีเชื้อ HIV และกิน TLD มา 3 ปี ผลตรวจไม่พบไวรัสต่อเนื่อง เธอและคู่ซึ่งไม่มีเชื้อต้องการมีลูก จึงนัดปรึกษาแพทย์ก่อนหยุดคุมกำเนิด แพทย์ตรวจปริมาณไวรัสซ้ำ ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ของทั้งคู่ เริ่มกรดโฟลิก และอธิบายแผนติดตามระหว่างตั้งครรภ์

ทั้งคู่ได้ทราบล่วงหน้าว่า หากปริมาณไวรัสใกล้คลอดยังตรวจไม่พบ ทารกจะอยู่ในกลุ่มความเสี่ยงทั่วไปและได้ยาป้องกัน 4 สัปดาห์ ต้องพาลูกมาตรวจตามนัด และวางแผนใช้นมผสมตามแนวทางของประเทศไทย

ตัวละครและเหตุการณ์ในกรณีนี้สร้างขึ้นเพื่ออธิบายหลักการเท่านั้น ไม่ใช่ประสบการณ์หรือผลการรักษาของผู้รับบริการจริง

คำถามที่พบบ่อย

ถ้าแม่ตรวจไม่พบไวรัส ลูกยังต้องกินยาหลังคลอดไหม

ใช่ แนวทางไทยให้ยาป้องกันแก่ทารกทุกราย ถ้าแม่มีปริมาณไวรัสใกล้คลอดต่ำกว่า 50 copies/mL ทารกจัดอยู่ในกลุ่มความเสี่ยงทั่วไป ได้ zidovudine ตัวเดียวนาน 4 สัปดาห์ ^[11]

แม่ตรวจไม่พบไวรัสแล้ว ให้นมแม่ได้ไหม

แนวทางประเทศไทยแนะนำให้งดนมแม่และใช้นมผสม ซึ่งสนับสนุนฟรีนาน 18 เดือน เพราะหลัก U=U ไม่ได้ใช้กับการให้นมแม่ WHO เปิดทางเลือกให้นมแม่ในบางบริบท หากสนใจควรปรึกษาแพทย์ก่อนคลอด ^[11],[12]

ลูกต้องกินยาป้องกันนานแค่ไหน

ตามแนวทางไทย 4 สัปดาห์ทั้งกลุ่มความเสี่ยงทั่วไป (ยา 1 ตัว) และความเสี่ยงสูง (ยา 3 ตัว) ส่วน WHO 2025 แนะนำ 6 สัปดาห์ และให้ยาต่อนานกว่านั้นในทารกความเสี่ยงสูงที่กินนมแม่ ควรให้ยาครบตามที่แพทย์สั่ง ^[11],[12]

ผู้มีเชื้อ HIV ผ่าตัดคลอดทุกคนไหม

ไม่จำเป็น หากปริมาณไวรัสใกล้คลอดตรวจไม่พบหรือต่ำมาก คลอดทางช่องคลอดได้ แพทย์จะพิจารณาตามผลตรวจ ^[9]

ทำ IVF หรือฝากไข่ได้ไหม

ได้ ผู้มีเชื้อ HIV เข้าถึงบริการเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ได้เช่นเดียวกับคนทั่วไป ควรปรึกษาแพทย์ทั้งสองสาขาร่วมกัน ^[9]

อยากคุยเรื่องนี้กับแพทย์

หากมีคำถามเฉพาะตัว สามารถนัดปรึกษาแพทย์ได้ตามสะดวก ข้อมูลของคุณเป็นความลับ

นัดหมายปรึกษาแพทย์

ตรวจทานโดย นพ. กฤดา เอื้อกฤดาธิการ, วว. เวชศาสตร์ครอบครัว

ตรวจทานเนื้อหาทางการแพทย์เมื่อ 21 ตุลาคม 2569 · อัปเดตล่าสุด 21 ตุลาคม 2569 · เนื้อหาเรียบเรียงจากแนวทางเวชปฏิบัติและงานวิจัยตามรายการอ้างอิงด้านล่าง ประวัติและคุณวุฒิ

เอกสารอ้างอิง

อ่านต่อ

บทความนี้ให้ความรู้ทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล และไม่ใช่การรับรองผลการรักษา การวินิจฉัยและการรักษาต้องผ่านการประเมินโดยแพทย์ ข้อมูลเป็นไปตามแหล่งอ้างอิง ณ วันที่อัปเดต สายด่วนกรมควบคุมโรค 1422 · สายด่วน สปสช. 1330